Hogere eisen aan pensioenfondsbestuurders
Bestuurders van pensioenfondsen opereren in een steeds complexere wereld. Niet alleen de wet- en regelgeving is de laatste jaren uitgebreid en stringenter geworden, ook maatschappelijke ontwikkelingen volgen elkaar in hoog tempo op. Nieuwe carrièrepatronen en samenlevingsvormen, een toenemend aantal flexwerkers en zelfstandigen en een vergrijzende samenleving brengen voortdurend nieuwe uitdagingen in de bestuurskamers van de Nederlandse pensioenfondsen. Nu de Nederlander ook nog sneller dan gedacht langer blijkt te leven, staat de betaalbaarheid van de huidige pensioenregelingen opnieuw in het middelpunt van de discussie.
De turbulente omgeving van pensioenfondsbestuurders bereikte het afgelopen anderhalf jaar een kookpunt. Met het overslaan van de kredietcrisis vanuit de Verenigde Staten naar het Europese vasteland, boden weinig zekerheden nog houvast. De giftige cocktail van instortende financiële markten en historisch lage rentes deed de jarenlang opgebouwde buffers van de fondsen in hoog tempo wegsmelten. De eindstand van 2008: een verlies op de beleggingen van 112 miljard euro en ruim 100 miljard euro hogere verplichtingen door de gedaalde rente.
De Commissie Frijns, die in opdracht van Minister Donner het beleggingsbeleid van de Nederlandse pensioenfondsen onderzocht, stelt dat bijna een vijfde van de verliezen op de beleggingen zijn terug te voeren op complicaties in de uitvoering van het beleggingsbeleid. Frijns concludeert dat de deskundigheid van de pensioenbesturen omhoog moet, om dergelijke verliezen in de toekomst te voorkomen. Een van de mogelijkheden om te komen tot meer deskundigheid, is het opnemen van beleggingsprofessionals in de besturen. Zo krijgt een bestuur de noodzakelijke betere grip op de uitvoering en implementatie van het beleggingsbeleid, aldus Frijns.
De aanbevelingen van de Commissie Frijns over het verhogen van de deskundigheid van besturen, komen niet uit de lucht vallen. Al in 2005 stelde de Stichting van de Arbeid de principes vast voor goed pensioenfondsbestuur. In navolging daarop presenteerden de gezamenlijke pensioenkoepels in 2007 het Plan van Aanpak Deskundigheidsbevordering. De Nederlandsche Bank vraagt al vanaf 2001 van de fondsen een deskundigheidsmatrix, waarin de individuele en collectieve kennis en kunde zijn beschreven. Voor 2008 en 2009, dus al voordat de crisis in volle hevigheid uitbarstte, formuleerde DNB deskundigheid als een van de speerpunten van het toezichtbeleid.
De pensioenkoepels kwamen recentelijk met nieuwe aanbevelingen voor een versteviging van de deskundigheid van besturen. De ondernemingspensioenfondsen verenigd in Stichting OPF pleitten voor een professionalisering van het bestuur, in de vorm van een zogenoemde multi-opf. In zo’n constructie wordt in het bestuur en de uitvoering samengewerkt door meerdere ondernemingspensioenfondsen. Dat zou de toegenomen werkdruk voor met name de kleinere fondsen verlichten. Maar OPF gaat verder: een bestuur bestaande uit professionals kan veel werk uit handen nemen van de huidige paritair ingerichte besturen. De geledingen die de huidige besturen vormen zouden in de voorgestelde constructie een belanghebbendenraad vormen, die verantwoordelijk blijft voor de belangrijkste beslissingen in het pensioen- en beleggingsbeleid. De uitvoering wordt echter aangestuurd door het bestuur bestaande uit voltijds professionele managers. Dat geldt in het voorstel zeker ook voor het vermogensbeheer.
Ook de Vereniging van Bedrijfstakpensioenfondsen (VB) lanceerde eind 2009 aanbevelingen die raken aan de verdere uitbouw van de bestuursdeskundigheid. Vooruitlopend op het onderzoek door de Commissie Frijns, deed een commissie van VB-leden in het licht van de ervaringen met de financiële crisis suggesties voor het beleggingsbeleid van de fondsen en de uitvoering daarvan. De belangrijkste conclusie van de commissie was dat de fondsen beter grip moeten krijgen op de risico’s die met de beleggingen worden gelopen. Vooral de controle van de op steeds meer afstand geplaatste externe beheerders kan scherper en beter, zo stelde het rapport van VB. De besturen moeten daartoe hun eigen onafhankelijke expertise organiseren, losser van de externe vermogensbeheerder dan nu vaak het geval is. Vooral de functie van risicomanagement moet goed en onafhankelijk ingebed worden. Maar behalve een bestuurlijke inrichting die voldoende onafhankelijke expertise en checks en balances waarborgt, benadrukt VB ook het belang van gezond verstand: modellen en scenario’s zijn niet zaligmakend, en moeten nooit blindelings vertrouwd worden.
De discussie over de noodzaak tot verbreding van de deskundigheid van pensioenfondsbesturen is het voorbij jaar in een stroomversnelling geraakt. De financiële crisis lijkt nu de aanleiding voor het debat, maar is dat niet. De verschillende initiatieven vanuit de sector zelf lopen al jaren. Wel fungeert de crisis als katalysator, die het proces versnelt. Dat is een van de weinige voordelen die de recente malaise brengt. De belangen zijn groot en voor een blijvend draagvlak voor het collectieve pensioenstelsel moet de bestuurlijke inrichting en deskundigheid state of the art zijn. Dat zijn de fondsen aan hun deelnemers verplicht.