Nederlands pensioenstelsel op de schop door financiële crisis en opkomst van Europees pensioenbeleid
Stephan Linnenbank en Miranda van Eckeveld
Pensioenfondsen worden hard getroffen door de crisis. Toch lijken Nederlandse spelers op de pensioenmarkt beter uit de storm te komen dan menige andere instelling in landen om ons heen. Dit betekent niet dat ons stelsel op orde is en in zijn huidige vorm zal blijven voortbestaan. Voor de huidige AOW is er in een toekomstig stelsel geen ruimte meer.
Consolideringslag
De afgelopen jaren heeft er een sterke consolideringslag onder het aantal partijen in de pensioenmarkt plaatsgevonden. De wet- en regelgeving is bovendien aangescherpt en Nederland moet zich opmaken voor een Europees pensioenbeleid. De toekomstige vorm van het pensioenstelsel hangt vooral van twee zaken af. Ten eerste van de mate waarin consumenten zelf controle willen nemen over hun eigen oudedagsvoorziening. Daarnaast speelt de vraag in hoeverre de overheid, al dan niet gedwongen door de economische omstandigheden en ontwikkelingen in Europa, een sturende rol gaat innemen. Alle experts zijn het erover eens dat deze toekomst anders is dan ons huidige stelsel, maar de daadwerkelijke uitkomst is hoogst onzeker.
Ons huidige stelsel stoelt op drie pijlers. De eerste bestaat uit een gegarandeerd basispensioen, de AOW, voor alle ingezetenen van Nederland. Daarnaast wordt pensioen bij de werkgever opgebouwd (de tweede pijler) en kan individueel extra pensioen opgebouwd worden in de derde pijler. Door de huidige ontwikkelingen in de pensioenmarkt kan de opbouw van het pensioen binnen de drie pijlers voor de toekomst niet worden gegarandeerd. Een eerste zichtbare maatregel die is genomen om de eerste pijler betaalbaar te houden is de verhoging van de AOW-leeftijd per 2025 naar 67 jaar.
Kernonzekerheden
De twee kernonzekerheden binnen het pensioenlandschap - de sturende rol van de overheid en de mate van controle van de consument - komen naar voren in een grootschalig onderzoek van Atos Consulting bij pensioenfondsen en -verzekeraars. De resultaten daarvan zijn verwerkt tot vier toekomstscenario's. Welk scenario de overhand zal krijgen valt nog niet te zeggen. Zeker is wel dat in geen van de scenario's nog langer ruimte bestaat voor de AOW zoals wij die nu kennen.
De AOW is een blok aan het been van de overheid en wordt onbetaalbaar. Of de AOW, in zeer versoberde vorm, blijft voortbestaan, tot staatspensioen wordt omgevormd of in het geheel niet meer bestaat, het gevolg zal zijn dat het pensioenlandschap van 2020 er heel anders uit zal zien, wat voor de burger veel grotere consequenties zal hebben dan de recente verhoging van de AOW-leeftijd.
Versoberde regeling
Zodra de AOW volledig verdwijnt, neemt de verantwoordelijkheid van het individu toe om zelf te sparen voor later. Als de AOW wordt omgevormd tot een versoberde regeling, waarop alleen op minimaal niveau en onder uitzonderlijke omstandigheden aanspraak kan worden gemaakt, draagt de burger ook de lasten. Bij het ontstaan van een staatspensioen worden de eerste en de tweede pijler volledig gecollectiviseerd. De overheid bepaalt dan op basis van sector en dienstjaren het pensioen waar de burger aanspraak op mag maken. Zo maakt de overheid een einde aan de onzekerheid van de vele financiële analfabeten die Nederland rijk is. Dit gaat samen met beperkingen voor de individuele keuzevrijheid.
2020
Dat enkele van de beschreven ontwikkelingen in de scenario's bewaarheid worden, is zeker. In ons onderzoek namen we 2020 als peildatum. Een datum die voor velen nog ver in de toekomst ligt maar in pensioentermen dichtbij is. Mogelijk dat de door ons geschetste scenario's pas na 2020 werkelijkheid worden, maar op basis van nu zichtbare bewegingen moeten we concluderen dat pensioenmarkt en consument zich moeten gaan voorbereiden op vergaande veranderingen.
Stephan Linnenbank RM is partner bij Atos Consulting, verantwoordelijk voor de verzekering- en pensioenmarkt. Miranda van Eckeveld is executive business consultant bij Atos Consulting.